Một câu trả lời AI có thể dẫn đến website của chính doanh nghiệp được nhắc tới. Điều đó hữu ích để biết doanh nghiệp đã công bố điều gì, nhưng chưa đủ để kết luận một lời quảng bá, con số hay đánh giá đã được bên độc lập kiểm chứng.
Cũng không nên mặc định website doanh nghiệp là nguồn “xấu”. Hãy hỏi: nguồn này có phù hợp với đúng loại khẳng định đang kiểm tra không?
Ba loại nguồn cần phân biệt
- Nguồn sơ cấp: doanh nghiệp, cơ quan hoặc tác giả trực tiếp công bố thông tin. Phù hợp để kiểm tra phát ngôn, điều khoản, bảng giá hay báo cáo do chính họ phát hành.
- Nguồn độc lập: đơn vị khác tự thu thập, phân tích hoặc xác nhận thông tin. Hữu ích khi kiểm tra tuyên bố có lợi cho bên công bố.
- Nguồn tổng hợp: bài viết hoặc câu trả lời AI thuật lại nguồn khác. Dùng làm đầu mối, rồi lần ngược về tài liệu gốc.
Tên miền hay dấu “được trích dẫn” không thay thế việc đọc bằng chứng. Một bài báo uy tín cũng có thể thuật lại thông cáo mà chưa tự xác minh từng con số.
Quy trình kiểm trong 4 bước
- Mở link. Đừng chỉ đọc tên nguồn nhỏ dưới câu trả lời. Kiểm tra trang có thật và nội dung có khớp với câu AI đang nói không.
- Tìm đoạn chứng minh. Ghi lại câu, bảng, điều khoản hoặc báo cáo cụ thể. “Chúng tôi đặt mục tiêu” không đồng nghĩa “đã đạt”.
- Kiểm ngày và phạm vi. Thông tin nói về quốc gia nào, nhóm nào, kỳ nào? Trang cũ vẫn có thể còn trên website.
- Tìm xác nhận độc lập khi cần. Với quyết định liên quan đến tiền, sức khỏe, pháp lý hoặc hoạt động doanh nghiệp, tìm tài liệu thứ hai. Nếu chưa có, ghi “chưa tìm thấy xác nhận độc lập”.
OpenAI, công ty làm ra ChatGPT, cảnh báo ChatGPT có thể đưa thông tin sai hoặc dẫn nguồn không chính xác; hãy mở và đối chiếu nguồn, thay vì xem sự hiện diện của link như chứng nhận. Xem Does ChatGPT tell the truth? và mô tả về trích dẫn trong ChatGPT Search for Enterprise and Edu. UNESCO cũng xem khả năng đánh giá thông tin là một phần của năng lực truyền thông và thông tin: Media and Information Literacy.
Prompt lần nguồn
Prompt là đoạn yêu cầu bạn dán vào ô chat của công cụ AI. Dán đoạn dưới đây kèm câu trả lời cần kiểm:
Với từng khẳng định trong câu trả lời dưới đây: 1. Trích khẳng định cần kiểm tra. 2. Mở nguồn và chỉ ra đoạn/bảng cụ thể hỗ trợ. 3. Ghi ngày, đối tượng và phạm vi của nguồn. 4. Phân loại: sơ cấp, độc lập hay tổng hợp. 5. Nếu chưa đủ căn cứ, ghi “chưa đủ bằng chứng”; không tự điền phần còn thiếu. Câu trả lời cần kiểm: [dán nội dung]
AI có thể giúp lập câu hỏi, nhưng người đọc vẫn phải mở link. Một link là điểm bắt đầu để kiểm tra, không phải con dấu bảo chứng.
