Các báo cáo lớn chủ yếu đo mức "tiếp xúc" với AI, tức bao nhiêu phần việc AI có thể làm thay hoặc hỗ trợ, chứ không đo bao nhiêu người sẽ mất việc. ILO ước tính khoảng 1 trong 4 việc làm trên thế giới có tiếp xúc với AI tạo sinh, nhưng chỉ một phần nhỏ ở mức cao nhất, và kịch bản khả dĩ nhất là công việc thay đổi chứ không biến mất. Ở Việt Nam, ILO ước tính khoảng 11,5 triệu lao động chịu tác động, trong đó khoảng 1 triệu người làm công việc dễ bị tự động hóa hoàn toàn. Đọc đúng con số giúp bạn biết nên lo phần nào và chuẩn bị phần nào.
"Tiếp xúc" khác "thay thế" thế nào?
Ba khái niệm hay bị trộn lẫn khi đưa tin:
- Tiếp xúc (exposure): một nghề có nhiều tác vụ mà AI tạo sinh có khả năng làm được. Tiếp xúc cao chưa nói AI sẽ làm thay hay chỉ làm cùng.
- Tự động hóa: AI làm thay tác vụ đó, con người không cần làm nữa.
- Bổ trợ hay chuyển đổi: AI làm một phần, con người vẫn cần để kiểm, quyết định, giao tiếp; công việc đổi cách làm nhưng vẫn còn.
Một nhân viên hành chính có thể có 60% tác vụ "tiếp xúc" (soạn văn bản, nhập liệu, tóm tắt), nhưng phần tiếp khách, xử lý tình huống, chịu trách nhiệm hồ sơ vẫn cần người. Báo cáo ILO nhấn mạnh tiếp xúc với AI tạo sinh không đồng nghĩa với mất việc, và phần lớn việc làm sẽ được chuyển đổi hơn là bị loại bỏ, vì quy trình vẫn cần con người tham gia.
Ba báo cáo quốc tế nói gì?
| Báo cáo | Con số chính | Đang đo cái gì |
|---|---|---|
| ILO, Working Paper 140 (20/05/2025) | Khoảng 1 trong 4 việc làm toàn cầu có tiếp xúc với AI tạo sinh; 3,3% ở mức tiếp xúc cao nhất | Mức tiếp xúc theo tác vụ của từng nghề, kết hợp khảo sát người lao động, chuyên gia và dự đoán của mô hình AI trên hàng nghìn tác vụ |
| WEF, Future of Jobs Report 2025 (08/01/2025) | Đến 2030: 170 triệu việc làm mới, 92 triệu việc làm mất, ròng thêm 78 triệu; 41% doanh nghiệp dự định giảm nhân sự do tự động hóa bằng AI | Dự báo của hơn 1.000 doanh nghiệp tại 55 nền kinh tế, và không chỉ do AI mà còn do chi phí sinh hoạt, thay đổi dân số, căng thẳng địa kinh tế |
| IMF, Staff Discussion Note (01/2024) | Khoảng 40% việc làm toàn cầu tiếp xúc với AI; 60% ở nền kinh tế phát triển, 40% ở thị trường mới nổi, 26% ở nước thu nhập thấp | Mức tiếp xúc, chia thành nghề có khả năng được AI bổ trợ và nghề dễ bị thay |
Cùng một năm, ba con số rất khác nhau (25%, 40%, 22%) vì chúng đo ba thứ khác nhau. Khi đọc tin, câu hỏi đầu tiên luôn là: con số này đang đo gì, ở đâu, đến năm nào. Cách đặt câu hỏi này có trong bài Đọc một báo cáo AI: con số này có thực sự nói về bạn?.
Vài điểm chung đáng chú ý:
- Nhóm văn thư, hành chính có mức tiếp xúc cao nhất theo ILO. WEF cũng xếp thu ngân, trợ lý hành chính vào nhóm nghề giảm nhanh.
- Nữ giới tiếp xúc nhiều hơn vì làm việc văn phòng nhiều hơn: theo ILO, ở mức cao nhất là 4,7% việc làm của nữ so với 2,4% của nam trên toàn cầu.
- Nước giàu tiếp xúc nhiều hơn vì có nhiều việc văn phòng hơn: ILO ước tính 34% việc làm ở nước thu nhập cao so với 11% ở nước thu nhập thấp.
Số liệu riêng cho Việt Nam là gì?
Ngày 17/04/2026, Văn phòng ILO tại Việt Nam công bố báo cáo "Trí tuệ nhân tạo tạo sinh và việc làm tại Việt Nam: Mức độ tác động tới thị trường lao động và các khuyến nghị chính sách". Theo Báo Chính phủ và VnEconomy đưa tin:
| Chỉ số | Con số |
|---|---|
| Lao động chịu tác động từ AI tạo sinh | Khoảng 11,5 triệu người, tương đương 1 trong 5 |
| Làm công việc chuẩn hóa cao, dễ bị thay hoàn toàn | Khoảng 1 triệu người |
| Tỷ lệ chịu tác động ở nữ và nam | 24,1% và 17,8% |
| Nhóm nghề rủi ro cao nhất | Hành chính, văn thư: gần 2/3 có thể bị tự động hóa một phần tác vụ |
| Ngành chịu tác động cao | Tài chính, bảo hiểm; bán buôn, bán lẻ; thông tin, truyền thông |
Báo cáo cũng cho thấy hơn một phần ba số việc làm chịu tác động nằm ở Hà Nội, TP.HCM và Đà Nẵng, và nguy cơ tự động hóa ở Việt Nam thấp hơn Indonesia, Philippines, Thái Lan. Kịch bản khả dĩ nhất, theo ILO, vẫn là thay đổi tính chất công việc thay vì thay người hàng loạt.
Lưu ý: số toàn cầu (1 trong 4) và số Việt Nam (1 trong 5) không so trực tiếp được nếu không chắc hai báo cáo dùng cùng cách tính. Đừng lấy số của nước phát triển (60% theo IMF) để suy ra cho Việt Nam.
Con số này nói gì về công việc của bạn?
Báo cáo đo theo nghề trung bình. Công việc thật của bạn là một tập tác vụ riêng. Cách áp dụng:
- Liệt kê các việc bạn làm trong một tuần, kèm thời gian mỗi việc.
- Đánh dấu việc nào là soạn, nhập, tóm tắt theo mẫu (dễ tiếp xúc), việc nào cần quyết định, giao tiếp, chịu trách nhiệm (khó thay).
- Với việc dễ tiếp xúc, thử dùng AI làm cùng để biết nó làm được đến đâu.
- Dồn thời gian tiết kiệm được sang phần khó thay.
Hướng dẫn chi tiết có trong bài Lo bị AI thay thế? Hãy kiểm kê công việc của chính mình trước. WEF ước tính gần 40% kỹ năng cần cho công việc sẽ thay đổi đến 2030, nên phần chuẩn bị quan trọng là kỹ năng, xem bài Kỹ năng nào giúp người đi làm dùng AI tốt hơn?.
Hỏi đáp
Nghề nào ở Việt Nam chịu tác động nhiều nhất?
Theo báo cáo ILO công bố tháng 4/2026, nhóm hành chính, văn thư có rủi ro cao nhất, với gần 2/3 nhân sự có thể bị tự động hóa một phần tác vụ. Các ngành tài chính, bảo hiểm, bán buôn, bán lẻ và thông tin, truyền thông cũng chịu tác động cao. "Một phần tác vụ" nghĩa là công việc thay đổi, không nhất thiết là mất.
Con số 92 triệu việc làm mất đi có phải do AI không?
Không hoàn toàn. Dự báo của WEF tính cả tác động của công nghệ nói chung, chi phí sinh hoạt tăng, già hóa dân số và căng thẳng địa kinh tế. Cũng trong báo cáo đó, số việc làm mới (170 triệu) lớn hơn số mất đi, nhưng việc mới có thể đòi kỹ năng khác và ở nơi khác.
Có nên tin các bài "10 nghề sắp biến mất vì AI" không?
Nên kiểm nguồn trước. Nếu bài không dẫn báo cáo gốc, không nói rõ đo "tiếp xúc" hay "thay thế", hoặc dùng số của nước khác cho Việt Nam, thì chỉ nên đọc để tham khảo.
Giới hạn của bài này
- Đã đọc trang tóm tắt và thông cáo chính thức, chưa đọc toàn văn PDF từng báo cáo.
- Số liệu Việt Nam lấy qua Báo Chính phủ và VnEconomy đưa tin về báo cáo ILO; nên đối chiếu bản gốc trên trang ILO khi cần trích dẫn chính thức.
- Các báo cáo được cập nhật định kỳ (ILO đã cập nhật chỉ số năm 2023 sang 2025); con số có thể đổi ở bản sau.
Nguồn & lưu ý
- ILO: Generative AI and Jobs: A Refined Global Index of Occupational Exposure (Working Paper 140, 20/05/2025)
- ILO: Generative AI and jobs: A 2025 update (Research Brief)
- World Economic Forum: Future of Jobs Report 2025, thông cáo 08/01/2025
- IMF: Gen-AI: Artificial Intelligence and the Future of Work (SDN/2024/001)
- Báo Chính phủ: ILO dự báo trí tuệ nhân tạo tạo sinh có thể ảnh hưởng đến hơn 11 triệu việc làm tại Việt Nam
- VnEconomy: 11,5 triệu người lao động Việt Nam đang đối mặt với "áp lực" từ GenAI
- Đối chiếu ngày 26/09/2026. Các tổ chức có thể phát hành bản cập nhật với số liệu mới.
