AI soạn được một bảng tiêu chí trông rất chuẩn chỉ trong vài giây. Vấn đề là "chuẩn" theo cái gì: nếu bạn không đưa mục tiêu nguyên văn của chương trình, AI sẽ soạn theo một chương trình tưởng tượng. Bài này đi theo thứ tự ngược lại: mục tiêu bạn tự trích, rồi bằng chứng, rồi hoạt động, rồi bảng tiêu chí, và soát bảng tiêu chí trên hai sản phẩm giả lập trước khi dùng thật.
Phần cuối bài đối chiếu quy định chính thức của Cambridge International và IB về việc học sinh dùng AI trong bài làm, vì hai điều này đi cùng nhau: khi đã cho dùng AI trong hoạt động, bảng tiêu chí và hướng dẫn khai báo phải nói rõ.
Bước 1: mục tiêu nguyên văn, bằng chứng trước hoạt động
Dán mục tiêu đúng như trong tài liệu chương trình, ghi tên tài liệu và mã mục tiêu nếu có. Không để AI "nhắc lại" mục tiêu của chương trình từ trí nhớ; nó có thể nhớ sai phiên bản hoặc sai chương trình.
Với mỗi mục tiêu, tự trả lời trước một câu: học sinh làm ra cái gì thì mình biết em đã đạt? Đó là bằng chứng. Hoạt động được thiết kế để tạo ra bằng chứng đó.
Chương trình: [tên, phiên bản]. Mục tiêu (trích nguyên văn, tôi chịu trách nhiệm nguồn): [mã] [mục tiêu] Bằng chứng tôi muốn thấy: [ví dụ: một đoạn giải thích có số liệu tự đo] Học sinh: [lớp, trình độ, ngôn ngữ học]. Thời lượng: [phút]. 1. Đề xuất 2 hoạt động tạo ra đúng bằng chứng này. Mỗi hoạt động: các bước, học sinh nộp gì, chỗ nào được dùng AI và chỗ nào không. 2. Soạn bảng tiêu chí 3 mức cho bằng chứng đó. Mỗi tiêu chí ghi nó đo mục tiêu nào. Không thêm tiêu chí ngoài mục tiêu đã cho. 3. Không gọi bảng là "theo chuẩn [tên chương trình]"; đây là bản nháp để giáo viên duyệt.
Bước 2: soát bảng tiêu chí trên hai sản phẩm giả lập
Trước khi phát, tự viết (hoặc nhờ đồng nghiệp viết) hai bài làm giả lập ngắn:
- Bài A: đạt mục tiêu nhưng trình bày vụng, ít từ.
- Bài B: trình bày đẹp, dài, nhưng thiếu đúng phần mục tiêu yêu cầu.
Chấm cả hai bằng bảng tiêu chí. Bảng tốt phải cho A điểm cao hơn B ở tiêu chí đo mục tiêu. Nếu B cao hơn, bảng đang chấm hình thức nhiều hơn nội dung.
Ví dụ giả lập (biên tập soạn), mục tiêu: giải thích kết quả thí nghiệm bằng số liệu tự đo:
| Tiêu chí AI soạn | Bài A | Bài B | Vấn đề |
|---|---|---|---|
| Trình bày rõ ràng, mạch lạc | 1/3 | 3/3 | Không gắn mục tiêu nào |
| Sử dụng thuật ngữ khoa học phù hợp | 2/3 | 3/3 | Bài B dùng nhiều thuật ngữ nhưng không dùng số liệu |
| Giải thích kết quả có dẫn số liệu đo được | 3/3 | 1/3 | Đây mới là tiêu chí đo mục tiêu |
| Tổng | 6 | 7 | Bài thiếu mục tiêu lại cao điểm hơn |
Cách sửa: bỏ hoặc giảm trọng số tiêu chí không gắn mục tiêu, viết lại mô tả từng mức của tiêu chí chính bằng điều quan sát được ("dẫn ít nhất hai số đo và nói số đó cho thấy gì"), rồi chấm lại hai bài.
Bước 3: ghi rõ chỗ được dùng AI
Trong đề bài và bảng tiêu chí, ghi một dòng: hoạt động này được dùng AI ở bước nào (tìm ý, kiểm chính tả), không được ở bước nào (phần giải thích số liệu), và học sinh khai báo thế nào. Phần dưới đây là quy định của hai tổ chức khảo thí quốc tế phổ biến ở Việt Nam.
Cambridge International: khai báo câu lệnh, công cụ, thời điểm
Trang The use of generative AI in coursework trong Cambridge Exams Officers' Guide nêu:
- Dùng AI tạo sinh để tạo hoặc chỉnh bài làm mà không khai báo có nguy cơ bị coi là đạo văn, và như các vi phạm khác, có thể bị xử lý.
- Khi dùng AI để tìm hiểu ban đầu, học sinh ghi rõ câu lệnh hoặc chuỗi câu lệnh đã dùng, tên và phiên bản chương trình AI, thời điểm truy cập; kiểm các trang web AI dẫn và bàn về độ tin cậy của chúng.
- Trích ngắn văn bản AI tạo trong bài để phân tích, gợi ý giới hạn hai ba câu hoặc khoảng 50 từ mỗi trích dẫn, ghi rõ là trích từ AI.
- Trách nhiệm chính trong việc phát hiện dùng AI không phù hợp thuộc về trung tâm (trường) và giáo viên, những người hiểu học sinh nhất.
IB: không cấm, nhưng phần AI tạo không phải của học sinh
Tuyên bố của IB về ChatGPT và AI trong đánh giá nêu: IB sẽ không cấm phần mềm AI; IB không coi bất kỳ phần nào do các công cụ này tạo ra, kể cả chỉ một phần, là bài của học sinh; văn bản, hình, biểu đồ do AI tạo đưa vào bài phải ghi rõ, ghi nguồn trong thân bài và trong thư mục tham khảo.
Áp dụng vào hoạt động của bạn: thêm vào đề bài một ô khai báo theo đúng chương trình (với Cambridge: câu lệnh, tên và phiên bản công cụ, ngày truy cập; với IB: ghi nguồn trong bài và thư mục), và thêm vào bảng tiêu chí một dòng "khai báo đúng yêu cầu" không tính điểm nội dung nhưng bắt buộc. Với chương trình Việt Nam, theo quy định của Sở và trường.
Tự kiểm
- Mục tiêu được trích nguyên văn, có tên tài liệu?
- Mỗi tiêu chí ghi đo mục tiêu nào; không còn tiêu chí "trôi nổi"?
- Bài A (đạt mục tiêu, vụng) cao điểm hơn bài B (đẹp, thiếu mục tiêu)?
- Đề bài nói rõ chỗ được dùng AI và cách khai báo theo đúng chương trình?
Nguồn & lưu ý
- Cambridge International, The use of generative AI in coursework, Cambridge Exams Officers' Guide. Đối chiếu 01/10/2026.
- International Baccalaureate, Statement from the IB about ChatGPT and artificial intelligence in assessment and education. Đối chiếu 01/10/2026.
- Bảng tiêu chí và hai bài làm giả lập do biên tập soạn để minh họa cách soát, không phải tiêu chí của chương trình nào. Hai tổ chức có hướng dẫn riêng theo môn và có thể cập nhật; đối chiếu bản hiện hành. Không có quan hệ thương mại với Cambridge, IB hay nhà cung cấp công cụ.
